Külliye, Beyoğlu Tophane meydanında 1580 yılında Kılıç Ali Paşa tarafından Mimar Sinan’a inşa ettirildi. Kare planlı medrese, revaklı avlu etrafında on sekiz kubbeyle örtülü on yedi hücreden ibarettir.
Dört yüzyıl önce ders okutulan bu hücrelerde bugün Çayeli Vakfı’nın geleneksel sanat atölyeleri çalışıyor. Yapı, vakfın merkezi olmasının yanında hat, tezhib, ebru, minyatür ve kat’ öğrencilerinin de evi.
Künye
Yapım — 1580
Mimar — Mimar Sinan
Bâni — Kılıç Ali Paşa
Plan — Revaklı avlu, 17 hücre, 18 kubbe
Yer — Tophane, Beyoğlu / İstanbul
Bugün — Çayeli Vakfı merkezi ve sanat atölyeleri
1580
İnşa yılı
17
Hücre
18
Kubbe
5
Sanat atölyesi
Külliye
Kılıç Ali Paşa Külliyesi; İstanbul Boğazı’nın Rumeli yakasında Beyoğlu Tophane meydanında, Meclisi Mebusan Caddesi’ne cepheli olarak 1580 yılında Kılıç Ali Paşa tarafından Mimar Sinan’a inşa ettirilmiştir. Külliye camii, hamam, medrese, türbe ve çeşmeden oluşmaktadır.
Külliye, Tophane’de denizin doldurulması ile elde edilen zemin üzerine inşa edilmiştir; bundan dolayı Boğaziçi kıyısındaki yalı camilerden biridir.
Rivayet
“O, deryaların serdarıdır, varsın muktedirse camiini de derya üzre yapsun! Yoksa O’na karadan bir karış yer vermem!”
Cami inşa ettirmek üzere devrin sultanından arazi ve izin talebinde bulunan paşaya sultan böyle cevap verir. Bunun üzerine Kılıç Ali Paşa “Hünkârımız doğru derler, bizim evimiz de, mekânımız da deryalardır; o halde mabedimizin de derya üzre inşası uygun olur!” der ve külliye, Mimar Sinan’ın idaresinde deniz üzerinde ortaya çıkar.
Külliyenin bânisi
Kılıç Ali Paşa veya Uluç Ali Paşa ismiyle tanınan bir Osmanlı denizcisidir; 1500-1587 yılları arasında yaşamıştır. 1571 ile 1587 arasında on altı yıl kaptan-ı derya olarak görev yapmıştır. İtalyan asıllı olup adı “Giovanni Dionigi Galeni”dir.
1500
İtalya’da Kalabriya’nın bir köyünde, yoksul bir balıkçının oğlu olarak dünyaya geldi.
1548
Uzun süre kadırgalarda forsalık yaptıktan sonra müslüman olarak özgürlüğünü kazandı, Ali adını aldı ve Turgut Reis ile çalışmaya başladı. Trablus’un fethinde bulundu; Napoli ve Sicilya harekâtlarına katıldı.
1568
Cezayir beylerbeyliğine getirildi.
7 EKİM 1571
İnebahtı körfezindeki savaşta sol kanada komuta etti; düşmanın sol kanadını bozdu ve Malta şövalyelerinin kaptan gemisini ele geçirdi.
1571
Seksen gemiyle İstanbul’a vardı; kaptan-ı deryalık görevi verildi ve II. Selim, Uluç Ali’nin adını Kılıç Ali olarak değiştirdi.
1580
Külliye, Tophane meydanında Mimar Sinan’a inşa ettirildi.
1587
Kılıç Ali Paşa vefat etti; kabri, kendi yaptırdığı külliyenin türbesindedir.
Türbe
Caminin kıble duvarında ve denize yakın cephede, kesme taştan türbe dış duvarıyla sekizgen biçimdedir. Üstünü, türbelerin çoğunda olduğu gibi iç içe çift kubbe örter. Girişi derince bir nişin dâhilinde olan türbenin içinde, girişlerin karşısında yer alan iki sütun, giriş nişinin masif duvarlarıyla kubbeyi taşıyan kemerlere destek olmuştur.
Medrese
Kötü bir şehir planlaması sonunda külliyenin medrese ve hamam gibi unsurları 19. yüzyılda yapılan binalarla sınırlanmıştır. Ayrıca girişin önünde zemin kotunun yükseltilmesi sonunda medrese çukurda kalmıştır. Büyük bir ihtimalle medrese Mimar Sinan tarafından tasarlanmış ve 1588 yılında ölümünden sonra bitirilmiştir.
Kare planlı medrese, revaklı avlu etrafında, kuzeyde olan bir tanesi giriş bölümüne ayrılmış, on sekiz kubbeyle örtülü on yedi hücreden ibarettir. Ortada hazireye doğru çıkıntı hâlinde büyük kubbeli dershane-mescit yer alır. 1914 yılında yapılan teftişte bu yapı kadro harici edilmiş, sonraki yıllarda Çocuk Esirgeme Kurumu’na devredilerek dispanser olarak kullanılmıştır.
Bugün
Hücrelerde yeniden ders var
Çayeli Vakfı bugün merkez olarak bu yapıyı kullanıyor. Hücrelerin bir bölümünde hat, tezhib, ebru, minyatür ve kat’ atölyeleri çalışıyor; katılım ücretsiz. Bir dönem boyunca işlenen eserler, yıl sonunda avluda açılan karma sergide bir araya geliyor.
